Łacińskie sentencje prawnicze

Skróty literowe: A B C D E F H I L M N O P Q R S T U V

Paremie na A

Ab inito semper nullum – Co jest od początku nieważne, zawsze jest nieważne

Absolutus sententia iudicis praesumitur innocens – Uwolniony na mocy wyroku sądowego uchodzi za niewinnego

Abusus non tollit usum – Nadużycie nie wyklucza (prawa) korzystania (z tego uprawnienia)

Accesio cedit principali – Rzecz przyłączona dzieli los rzeczy głównej

Accusare nemo se debet – Nikt nie musi oskarżać samego siebie

Acta probant se ipsa – Czyny mówią (świadczą) same za siebie

Actio personalis moritur cum persona – Skarga osobista (wymierzona przeciw konkretnej osobie) ginie wraz z osobą

Actor rei forum sequitur – Powód idzie do sądu (właściwego dla) pozwanego

Actor sequitur forum rei – Dla powoda sądem właściwym jest sąd miejsca zamieszkania pozwanego

Actor venire debet instructior quam reus – Powód powinien przyjść (do sądu) lepiej przygotowany niż pozwany

Actore non probante reus absolvitur – Gdy powód nie udowodni swoich roszczeń, pozwany zostaje zwolniony (od zarzutu)

Actori incumbit probatio – Na powodzie spoczywa obowiązek przeprowadzenia dowodu

Ad ea, quae frequentius accidunt, iura adaptantur – Prawa dostosowane są do tych przypadków, które zdarzają się bardzo często

Adoptio naturam imitatur – Adopcja (przysposobienie) naśladuje naturę

Advocatorum error litigatoribus non noceat – Błąd adwokatów niech nie szkodzi stronom

Aequitas non facit ius, sed iuri auxiliatur – Słuszność nie stanowi prawa, lecz prawo wspomaga

Aequitas sequitur legem – Sprawiedliwość idzie za prawem

Agendo nemo causam sutam facit deteriorem – Nikt nie pogarsza swej sprawy przez wystąpienie ze skargą

Alienus dolus nocere alteri non debet – Nikogo nie powinien obciążać cudzy podstęp

Ambiguitas contra stipulatorem – Sformułowanie dwuznaczne rozumieć należy przeciw wierzycielowi

Ambulatoria est viluntas defuncti usque ad vitae supremum exitum (Ambulatoria est voluntas testatoris usque ad mortem) – Wola spadkodawcy (testatora) może być zmieniona aż do ostatniej chwili (jego) życia (aż do śmierci)

Amicus certus in re incerta cernitur – Pewnego przyjaciela poznasz w sytuacji niepewnej

Argumenta non numeranda, sed ponderanda sunt – Dowodów nie należy liczyć, należy je ważyć

Audiatur et altera pars – Niechaj będzie wysłuchana i druga strona

Paremie na B

Beneficium legis non debet esse captiosum – Dobrodziejstwo prawa nie powinno szkodzić

Benignius leges interpretandae sunt, quo voluntas earum conservetur – Ustawy powinny być interpretowane szerzej, dla zachowania ich ducha

Bis de eadem re agere non licet – Nie wolno procesować się dwa razy w tej samej sprawie

Bis de eadem re agi non potest – Nie można procesować się dwa razy o to samo.

Bona fides praesumitur – Domniemywa się istnienie dobrej wiary

Paremie na C

Casum senit dominus – Właściciel odczuwa (boleśnie) przypadkowe zdarzenie (Właściciel ponosi skutki zdarzenia przypadkowego)

Casus a nullo praestatur – Za przypadek nie ponosi się odpowiedzialności

Casus est maior vis cui humana infirmitas resistere non potest – Siła wyższa to zdarzenie, któremu słabość ludzka nie może się oprzeć

Casus fortuitus a mora excusat – Przypadek losowy usprawiedliwia zwłokę

Casus fortuitus in nullo contractu praestatur – W żadnej umowie nie odpowiada się za przypadek

Causa causae est etiam causa causati – Przyczyna przyczyny jest również przyczyną skutku

Cedant arma togae – Niech oręż ustąpi przed togą

Celare fraudem fraus est – Ukrywanie oszustwa to oszustwo

Cessante ratione cessat et lex ipsa – Gdy istnieje podstawa (wydania ustawy), traci moc i sama ustawa

Cessante ratione legis, cessat ipsa lex – Gdy ustaje przyczyna obowiązywania ustawy, traci moc sama ustawa

Clara non sunt interpretanda – Jasne (przepisy) nie wymagają interpretacji

Coactio non est imputabilis – Przymusu nie zalicza się do zwinienia

Cogitationis poenam nemo patitur – Nikt nie ponosi kary za (swoje) myśli

Commodum eius esse debet, cuius periculum – Do tego powinien należeć zysk, czyje jest ryzyko

Concordia civium murus urbium – Zgoda obywateli murem (obronnym) miast

Confessus pro iudicato est – Kto uznał powództwo, uważany jest za zasądzonego

Consensus facit nuptias – Do zawarcia małżeństwa potrzebne jest zgodne oświadczenie woli (dosł. Zgoda czyni małżeństwo)

Consuetudo est optima legum interpres – Zwyczaj jest najlepszym interpretatorem ustawy

Consuetudo pro lege servatur – Zwyczaj jest traktowany jak prawo

Contra facta non valent argumenta – Wobec faktów argumenty muszą ustąpić

Contra ius fascue – Przeciwko prawu boskiemu i ludzkiemu

Contractus ab initio voluntatis est, ex post factum necessitatis – Zawarcie umowy jest dobrowolne, ale następstwa są przymusowe

Corruptissima re publica plurimae leges – W najbardziej skorumpowanym państwie najwięcej praw (Im większy nieład w państwie, tym liczniejsze ustawy)

Crimen grave non potest esse impunibile – Ciężkie przestępstwo nie może pozostać bez kary

Crimina morte extinguuntur – Przestępstwa wygasają ze śmiercią (sprawcy)

Cuius est solaum, eius est usque ad coelum – Komu przypada grunt, temu przypada (i nad gruntem) aż po niebo

Cuius regio, eius religio – Kogo kraj, tego religia

Cuiusvis hominis est errare, nullius nisi insipientis in errore perseverare – Każdy może zbłądzić, trwać w błędzie tylko głupi

Culpa caret, qui scit, sed prohibere nonpotest – Nie można obarczać winą tego, kto (wprawdzie) wie, lecz nie może zapobiec

Cum in testamento ambigue scriptum est, benigne interpretari debet – Gdy w testamencie zapisano coś niejasno, należy interpretować przychylnie

Cum in verbis nulla ambiguitas est, non debet admitti voluntatis quaestio – Gdy w słowach nie ma żadnej dwuznaczności, nie należy podnosić kwestii woli

Paremie na D

Da mihi factum, dabo tibi ius – Podaj mi fakty, a ja dam ci prawo

Damnum aut casu fit aut culpa – Szkoda powstaje albo ze zdarzenia przypadkowego albo na skutek przewinienia

Damnum sine iniuria esse potest – Możliwe jest wyrządzenie szkody bez popełnienia czynu bezprawnego

De maiore et minore non variant iura – Prawa nie zmieniają się w zależności od większego lub mniejszego (znaczenia osoby)

De minimis non curat lex – Ustawa nie troszczy się o drobiazgi

Delegata potestas non potest delegari – Władza przekazana nie może być przekazywana

Delicta parentium liberis non nocent – Czyny bezprawne rodziców nie przynoszą szkody dzieciom

Dies a media nocte incipit et sequentis noctis media parte finitur – Dzień zaczyna się (mierzy się) od północy (dosł: od środka nocy) do północy

Dies interpellat pro homine – Termin wzywa zamiast człowieka (wierzyciela)

Dolo facit, qui petit, quod redditurus est – Działa podstępnie ten, kto żąda tego, co będzie musiał zwrócić

Dolum malum facit qui ex aliena iactura lucrum quaerit – Działa podstępnie, kto próbuje osiągnąć zysk z cudzego niepowodzenia

Dolus non praesumitur – Złego zamiaru nie domniemuje się

Dolus omnimodo puniatur – Działanie w złym zamiarze zawsze musi być ukarane

Dormiunt aliquando leges, numquam moriuntur – Ustawy niekiedy drzemią, ale nigdy nie umierają

Dulce et decorum est pro patria mori – Słodko i zaszczytnie jest umrzeć za ojczyznę

Dura lex, sed lex – Twarde prawo, ale prawo

Paremie na E

Ei incumbit probatio, qui dicit, non qui negat – Ciężar dowodu spoczywa na tym, kto twierdzi, a nie na tym kto zaprzecza

Emptio tollit locatum – Kupno uchyla najem

Errantis nulla voluntas est – Działanie pod wpływem błędu nie wyraża woli

Ex iniuria non oritur ius ( Ex iniuria ius non oritur ) – Z bezprawia nie wywodzi się prawo

Ex maleficio non oritur contractus – Z bezprawnego działania nie powstaje zobowiązanie umowne

Expedit rei publicae, ne quis re sua male utatur – W interesie państwa leży, by nikt nie używał źle swojej rzeczy

Expressio unius est exclusio alterius – Włączenie jednego jest wykluczeniem czegoś innego

Exsecutio iuris non habet iniuriam – Wykonywanie prawa nie jest bezprawiem

Executio iuris non habet iniuriam – Egzekwowanie prawa nie jest bezprawiem

Paremie na F

Facta non praesumuntur, sed probantur – Okoliczności faktycznych nie domniemywa się, lecz udowadnia (wymagają udowodnienia)

Facta probantur, iura novit curia – Okoliczności faktyczne udowadnia się (należy udowodnić), a prawo (przepisy prawne) zna sąd

Falsa demonstratio non nocet – Fałszywe oznaczenie (przedmiotu czynności) nie szkodzi

Fatetur facinus, qui iudicium fugit – Przyznaje się do czynu (występku), kto unika sądu

Favorabiliores rei potius quam actores habentur – Korzystniejszą [sytuację procesową] mają pozwani niż powodowie

Fiat iustitia, et pereat mundus – Sprawiedliwości musi się stać zadość, choćby miał zginąć świat

Frangenti fidem non est fides servanda – Nie należy dawać wiary temu, kto popełnia wiarołomstwo

Fraus est fraudem celare – Oszustwem jest ukrywać oszustw

Frustra legis auxilium quaerit, qui in legem committit – Nadaremnie szuka oparcia w prawie ten, kto je gwałci

Fur semper in mora – Złodziej jest zawsze w zwłoce

Paremie na H

Herediatas nihil aliud est, quam successioin universum ius, quod defunctus habuerit – Spadkobranie to nic innego, jak sukcesja w całość prawa, jakie miał zmarły

Heredis institutio caput et fundamentum totius testamenti est – Za początek i fundament całego testamentu uważa się ustanowienie dziedzica

Hominem causa omne ius constitutum sit – Wszelkie prawo winno być stanowione ze względu na człowieka

Hominis est errare, insipientis in errore perseverare – Rzeczą ludzką jest błądzić, rzeczą głupców jest trwać w błędzie

Hominum causa omne ius constitutum est – Wszelkie prawo ustanowione zostało dla ludzi

Hominum causa omne ius constitutum sit – Wszelkie prawo ustanawia się ze względu na ludzi

Homo est animal politicum et sociale – Człowiek jest zwierzęciem politycznym i społecznym

Homo est dominus membrorum suorum – Człowiek jest panem (właścicielem) swoich członków

Homo homini lupus est – Człowiek człowiekowi wilkiem

Homo sum, nihil humani a me alienum esse puto – Jestem człowiekiem i nic co ludzkie nie jest mi obce

Honores mutant mores – Godności zmieniają człowieka

Honos habet onus – Zaszczyt nakłada ciężar (Sława niesie brzemię)

Paremie na I

Id facere laus est, quod deced, non quod licet – Chwalebne jest czynić to, co wypada, a nie to, co wolno

Ignoramus et ignorabimus – Nie znamy i nie poznamy

Ignoranta iuris nocet – Nieznajomość prawa szkodzi (nie jest usprawiedliwieniem)

Ignorantia iuris nocet, ignorantia facti non nocet – Nieznajomość prawa szkodzi, nieznajomość faktu nie szkodzi

Imperare sibi maximum est imperium – Panować nad sobą to najwyższa władza

Impossibilium nulla obligatio est – Nie ma zobowiązania, gdy [świadczenie] jest niemożliwe

In contractibus tacite insunt, quae sunt moris et consuetudinis – Uznaje się za włączone w sposób milczący do umowy, to co jest obyczajem i zwyczajem

In conventionibus contrahentium voluntas potius quam verba spectanda sunt – W umowach bardziej uwzględnia się zamiar stron, niż dosłowne brzmienie

In criminalibus probationes debent esse luce clariores – W sprawach karnych dowody powinny być jaśniejsze od światła

In dubiis benigniora – W sytuacjach dwuznacznych (należy przyjąć pogląd) bardziej korzystny (dla stron)

In dubio mitius – W razie wątpliwości łagodniej

In dubio pro reo – W razie wątpliwości, na korzyść pozwanego

In legibus fundamentum rei publicae – Prawa są ostoją państwa (dosł. W prawach podstawa Rzeczypospolitej)

In legibus magis simplicitas quam difficultas placet – W prawie podoba się bardziej prostota niż zawiłość

In omnibus quidem, maxime tamen in iure aequitas spectanda sit – We wszystkim, szczególnie jednak w prawie, należy mieć na względzie [zasady] słuszności

In pari causa melior est conditio possidentis – W jednakowej sytuacji lepsza jest pozycja posiadacza

In pari causa possessor potior haberi debet – W równym położeniu za lepszego można uznać posiadacza

In silvam ligna ne feras – Nie zanoś drewna do lasu

In testamentis plenius voluntates, testantium interpretantur – Wykładnia testamentów opiera się na wnikliwym badaniu woli testatorów

Inaudita causa quamquam damnari aequitatis ratio non patitur – Poczucie słuszności nie pozwala na skazanie kogokolwiek bez wysłuchania jego sprawy

Incivile est nisi tota lege perspecta una aliqua particula eius proposita iudicare vel respondere – Nieprawidłowe jest wydawanie wyroku lub opinii prawnej bez uwzględnienia całości ustawy, na podstawie jednego jej fragmentu

Inde datae leges, ne fortior omnia posset – Po to zostały dane prawa, aby silniejszy nie mógł wszystkiego

Inicua numquam regna perpetuo manent – Niegodziwe (niesprawiedliwe) rządy nie trwają nigdy wiecznie

Iniuria non excusat iniuriam – Bezprawie nie usprawiedliwia bezprawia (jako odwetu)

Iniuriam qui factures est, iam facit – Kto ma zamiar wyrządzać krzywdę, już krzywdzi

Inter arma silent leges – Wśród szczęku oręża (podczas wojny) milczą prawa

Interest rei publicze, ne maleficia remaneant impunita – W interesie państwa leży, aby czyny bezprawne nie pozostały bez kary

Inveterata consuetudo pro lege custoditur – Dawny, zakorzeniony zazwyczaj przestrzegany jest jak prawo (na równi z ustawą)

Ira est cupiditas ulciscendae iniuriae – Gniew jest pragnieniem pomszczenia krzywdy

Is damnum, dat qui iubet dare – Ten wyrządza szkodę, kto rozkazuje ją czynić

Is fecit, cui prodest – Ten uczynił, komu (to) przynosi korzyść

Iura non in singulas personas, sed generaliter constituuntur – Praw nie ustanawia się dla poszczególnych osób, lecz dla ogółu

Iuris praecepta sunt haec: honeste vivere, alterum non leadere, suum cuique tribuere – Oto są nakazy (zasady) prawa: żyć uczciwie, drugiego nie krzywdzić, każdemu oddać to, co mu się należy

Iuris prudenta est divinarum atque humanagrum rerum notitia, iusti atque iniusti scientia – Wiedza prawnicza jest znajomością spraw boskich i ludzkich, rozumieniem tego, co dobre i słuszne

Iuris prudentia est divinarum atque humanarum rerum notitia, iusti atque iniusti scientia – Biegłość w prawie to znajomość rzeczy boskich i ludzkich oraz wiedza o tym, co sprawiedliwe i niesprawiedliwe

Iurisprudentia est divinarum atque humanarum rerum notitia, iusti atque iniusti scientia – Prawoznawstwo jest znajomością spraw boskich i ludzkich, wiedzą o tym, co sprawiedliwe i niesprawiedliwe

Ius civile vigilantibus scriptum est – Prawo cywilne jest tworzone dla osób starannych

Ius est ars boni et aequi – Prawo sztuką (stosowania) tego, co dobre i słuszne

Ius et frans nonquam cohabitant – Prawo i działanie podstępne nigdy nie współistnieją

Ius publicum privatorum pactis mutari non potest – Prawo publiczne nie może być zmienione umowami osób prywatnych

Ius recipsit aequitatem – Prawo ma na względzie sprawiedliwość

Ius singulare est, quod contra tenorem rationis propter aliquam utilitatem auctoritate constituentium introductum est – Przywilejem jest to, co zostało wprowadzone wbrew ogólnej zasadzie z powodu jakiejś użyteczności, z mocy autorytetu tego, kto może stanowić prawo

Iustia est constans et perpetua voluntas ius suum cuique tribiendi – Sprawiedliwość to stała i niezmienna wola oddania każdemu tego, co mu się należy

Iustitia est constans et perpetua voluntas ius suum cuique tribuendi – Sprawiedliwość jest niezmienną i trwałą wolą przyznawania tego, co się komu należy

Iustitia fundamentum regnorum – Sprawiedliwość jest podstawą rządów (panowania)

Iustitia non debet claudicare – Wymiar sprawiedliwości nie powinien niedomagać

Iustitia non novit patrem nec matrem, solam veritatem spectat – Sprawiedliwość nie zna ojca ani matki, ma wzgląd jedynie na prawdę

Iustitias vestras iudicabo – Osądzę waszą sprawiedliwość

Paremie na L

Lege non distinguente nec nostrum distinguere – Ustawa nie rozróżnia, a więc i my nie rozróżniajmy

Legem bonam a mala nulla alia nisi naturae norma dividere possumus – Dobre prawo od złego możemy odróżnić miarą prawa natury

Legem brevem esse oportet, quo facilius ab imperitis teneatur – Prawo powinno być zwięzłe, aby łatwiej mogli je zapamiętać ci, którzy go nie znają (niedoświadczeni)

Leges ab omnibus intellegi debent – Ustawy powinny być zrozumiałe dla wszystkich

Leges bonae ex malis moribus procreantur – Dobre ustawy rodzą się ze złych obyczajów

Leges omnium salutem singulorum saluti anteponunt – Prawo stawia dobro ogółu ponad dobrem jednostki

Leges sine moribus vanae – Prawa bez moralności giną

Legibus idcirco omnes servimus, ut liberi esse possimus – Dlatego wszyscy służymy prawu, żebyśmy mogli być wolnymi (obywatelami)

Lex consumens derogat legi consumptae – Przepis pochłaniający wyłącza przepis pochłonięty

Lex inferior non derogat legi superiori – Akt niższej mocy prawnej nie uchyla aktu wyższej mocy prawnej

Lex iniusta non est lex – Ustawa niesprawiedliwa nie jest prawem

Lex iubet ea, quae facienda sunt prohibetque contraria – Prawo nakazuje to, co należy czynić i zakazuje rzeczy przeciwnych

Lex iusta libertati, aequalitati et fraternitati praesidio est – Sprawiedliwe prawo stoi na straży wolności, równości i braterstwa

Lex lege tollitur – Ustawa uchylana jest ustawą (Ustawę uchyla się ustawą)

Lex lubeat non disputet – Prawo nakazuje, ale nie dyskutuje

Lex mitior retro agit – Ustawa względniejsza działa wstecz

Lex non ob ligat nisi promulgata – Ustawa nie obowiązuje, jeśli nie została ogłoszona

Lex posterior derogat priori – Ustawa późniejsza uchyla wcześniejszą

Lex posterior derogat (legi) priori – Ustawa późniejsza uchyla ustawę wcześniejszą

Lex posterior generalis non derogat legi priori (anteriori) speciali – Ustawa późniejsza o charakterze ogólnym nie uchyla ustawy wcześniejszej szczególnej

Lex primaria derogat legi subsidiariae – Ustawa zasadnicza uchyla posiłkową

Lex prospicit non respicit – Ustawa patrzy naprzód, a nie wstecz

Lex retro non agit – Prawo nie działa wstecz

Lex severior retro non agit – Ustawa surowsza nie działa wstecz

Lex specialis derogat (legi) generali – Ustawa szczególna zmienia działanie prawa (ustawy ogólnej)

Lex superior derogat legi inferiori – Ustawa wyższej rangi uchyla ustawę niższej rangi

Libera matrimonia esse antiquitus placuit – Z dawna już postanowiono, że małżeństwa są wolne

Liberae sunt nostrae coitationes – Wolne są nasze myśli

Libertas est inaestimabilis – Wolności nie da się oszacować, jest bezcenna

Libertas est potestas faciendi id, quod iure licet – Wolność jest to możliwość czynienia tego, co prawie wolno

Libertas inaestimabilis res est – Wolność jest rzeczą bezcenną

Longa possessio parit ius possidenti et tollit actionem vero domino – Długie posiadanie daje posiadaczowi prawo, a rzeczywistemu właścicielowi odbiera roszczenie

Paremie na M

Magistratum legem esse loquentem, legem autem mutum magistratum (recte dici potest) – (Z całą słusznością można powiedzieć, że) urzędnik jest mówiącym prawem, prawo zaś niemym urzędnikiem

Magna culpa dolus est – Grube niedbalstwo podobne jest zamiarowi (złemu)

Mala causa silenda est – W złej sprawie najlepiej milczeć

Mala fides superveniens nocet – Późniejsza zła wiara szkodzi

Male iure nostro uti non debemus – Nie powinniśmy czynić ze swego prawa złego użytku

Male nostro iure uti non debemus – Nie powinniśmy źle korzystać z naszego prawa

Malitia supplet aetatem – Natężenie zła uzupełnia wiek (podstawa wcześniejszej odpowiedzialności karnej nieletnich)

Malitiis non est indulgendum – Nie należy tolerować szykan

Malorum poena praesidium est bonis – Karanie złych to ochrona dobrych

Malus usus abolendus est – Należy zwalczać złe zwyczaje (aby nie przerodziły się w prawo zwyczajowe)

Manifesta non egent probatione (Manifestum non eget probatione) – (To, co) oczywiste nie wymaga dowodu

Manifestum non eget probatione – Fakty powszechnie znane nie wymagają dowodu

Mater semper certa est, pater vero is est, quem nuptiae demonstrant – Matka jest zawsze pewna, ojciec zaś jest ten, na kogo wskazuje małżeństwo

Maximum ius saqepe maxima (est) iniuria – Najwyższe prawo często bywa największą niesprawiedliwością (Zbyt surowe stosowanie prawa prowadzi często do niesprawiedliwości)

Maximus pericula semper dant veniam culpae – Wielkie niebezpieczeństwo wyłącza zawinienie

Melior (tutiorque est) certa pax sperata victoria – Lepszy (i bezpieczniejszy jest) pewny pokój niż oczekiwane zwycięstwo

Melior est condicio posidentis – Lepsza jest pozycja (stanowisko) tego, który posiada

Minima non curat praetor – Urząd jurysdykcyjny nie troszczy się o drobnostki

Minime sunt mutanda, quae interpretationem certam semper habuerunt – Jak najmniej należy zmieniać to, co zawsze miało jednoznaczną interpretację

Mora trahit periculum – Zwłoka pociąga za sobą ryzyko (zwiększa odpowiedzialność dłużnika)

Mors omnia iura solvit – Śmierć znosi wszelkie prawa

Multa scelera legem et iudicem effugiunt – Wiele zbrodni uchodzi przed prawem i sędzią

Multi multa sciunt, nemo omnia – Wielu wie dużo, nikt wszystkiego

Paremie na N

Nam hoc natura aequum est neminem cum alterius detrimento fieri locupletiorem – Słuszne jest, aby nikt nie wzbogacał się z cudzej straty

Nasciturus pro iam nato habet quotines de commodis eius agitur – Dziecko poczęte uważa się za już narodzone, ilekroć chodzi o jego korzyść

Natura trahit ad sua iura – Natura domaga się swych praw

Ne bis in ibdem contestetur – Ten sam proces nie będzie rozpoczynany dwukrotnie

Ne bis in idem procedatur (… procedamus) – Nie należy rozstrzygać (nie rozstrzygajmy) dwa razy w tej samej sprawie

Ne eat iudex ultra petia partium – Niech sędzia nie wychodzi poza żądanie stron

Ne quis absens puniatur – Nieobecny niech nie będzie karany

Neminem captivabimus nisi iure victum – Nikogo nie uwięzimy, o ile nie zostanie pokonany prawem

Neminem laedit, qui suo iure utitur (Qui iure suo utitur, neminem laedit) – Nikogo nie krzywdzi ten, kto korzysta ze swego prawa

Nemo auditur propriam turpitudinem allegans – Powołujący się na własny występek nie będzie wysłuchany

Nemo debet lucrari ex alieno damno – Nikt nie może wzbogacać się z cudzej szkody

Nemo enim in persequendo deteriorem causam, sed meliorem facit – Dochodzenie sprawy przed sądem nie może pogorszyć, lecz jedynie polepszyć sytuację powoda

Nemo est iudex in propria causa – Nikt nie może być sędzią we własnej sprawie

Nemo ex suo delicto meliorem suam condicionem facere potest – Nikt nie może poprzez własny występek (delikt) uczynić lepszym swego położenia

Nemo iudex idoneus in propria causa – Nikt nie jest odpowiednim sędzią we własnej sprawie

Nemo plus iuris alium transferre potest, quam ipse habet – Nikt nie może przenieść na drugiego więcej prawa niż sam posiada

Nemo plus iuris ad alium transferre potest, quam ipse haberet – Nikt nie może przenieść na drugiego więcej prawa, niż sam posiada

Nemo pro parte testatus, pro parte intestatus decedere potest – Nikt nie może umrzeć pozostawiając dziedzica do części spadku, część zaś beztestamentowo

Nemo prudens punit, quia peccatum est, sed ne peccetur – Nie karze się dlatego, że popełniano przewinienie, ale po to by go nie popełniano

Nemo sibi ipse causam possessionis mutare potest – Nikt nie może sobie zmienić podstawy posiadania

Nemo sine vitiis est – Nikt nie jest bez wad

Nemo testis idoneus in propria causa – Nikt nie jest odpowiednim świadkiem we własnej sprawie

Nervus belli pecunia (est) – Nerwem wojny (jest) pieniądz

Nihil fit sine causa – Nic nie dzieje się bez przyczyny

Nihil novi sub sole – Nic nowego pod słońcem

Nihil probat, qui nimium probat – Nie udowadnia niczego, kto dowodzi zbyt wiele

Non ex regula ius sumatur, sed ex iure quod est regula fiat – Reguły nie tworzą prawa, lecz się z niego wywodzą

Non exemplis, sed legibus iudicandum est – Należy orzekać na podstawie ustaw, a nie naśladować wcześniejsze rozstrzygnięcia

Non facit fraudem, qui facit, quod debet – Nie czyni bezprawia, kto spełnia swą powinność

Non numeranda, sed ponderanda sunt argumenta – Argumenty należy oceniać nie wedle ich liczby, a wagi

Non omne licitum honestum est – Nie wszystko co dozwolone jest godziwe

Non omne quod licet honestum est – Nie wszystko, co dozwolone jest uczciwe

Non omnis vox iudicis iudicati continet auctoritatem – Nie każda wypowiedź sędziego ma moc wyroku

Nostrum est iudicare secundum allegata et probata – Powinniśmy sądzić zgodnie z przedłożonymi i pewnymi [dowodami]

Notoria nin egent probatione – Fakty powszechnie znane nie wymagają dowodu

Nova constitutio futuris forman imponere debet, non praeteritis – Nowa ustawa powinna regulować przyszłość, a nie przeszłość

Nulla iniuria est, quae in volentem fiat – Nie wyrządza się krzywdy chcącemu

Nulla pactione effici potest, ne dolus praestetur – Umową nie można wyłączyć odpowiedzialności za podstęp

Nulla poena sine culpa – Nie ma kary bez winy

Nulla poena sine lege – Nie ma kary bez ustawy

Nulla regula sine exceptione – Nie ma reguły bez wyjątku

Nulli res sua servit – Nie można mieć służebności na własnej rzeczy

Nullum crimen sine culpa – Nie ma przestępstwa bez winy

Nullum crimen sine lege – Nie ma przestępstwa bez ustawy (na każde przewinienie powinna być odpowiednia ustawa)

Nullum crimen sine lege certa – Zakaz lub nakaz obwarowany sankcją karną powinien być sformułowany precyzyjnie i ściśle

Nullum crimen sine lege penali anteriori – Nie ma przestępstwa bez wcześniejszej ustawy

Nullum crimen sine lege poenali – Nie ma przestępstwa bez ustawy karnej

Nullum crimen sine lege scripta – Nie ma przestępstwa bez prawa pisanego

Nullum crimen sine periculo sociali – Nie ma przestępstwa bez społecznego niebezpieczeństwa czynu

Nullum crimen sine poena – Każde przestępstwo powinno być ukarane

Nullum scelus rationem habet – Żadna zbrodnia nie ma uzasadnienia

Nullus idoneus testis in re sua intellegitur – Nikt nie może być wiarygodnym świadkiem we własnej sprawie

Nullus videtur dolo facere, qui iure suo utitur – Uważa się, że nie działa podstępnie ten kto korzysta ze swego prawa

Nuptias non concubitus, sed consensus facit – Małżeństwo powstaje przez porozumienie, a nie faktyczne pożycie

Paremie na O

Omne ignotum pro magnifico – Wszystko, co nieznane uchodzi za wielkie

Omne nimium nocet – Każdy nadmiar szkodzi

Omnis definitio in iure civili periculosa est: parum est enim, ut non subverti potest – Wszelka definicja w prawie cywilnym jest niebezpieczna, ponieważ rzadko się zdarza, by nie można było jej podważyć

Onus est honos qui sustinet rem publicam – Obowiązek jest zaszczytem utrzymującym Rzeczpospolitą

Optima est legum interpres consuetudo – Zwyczaj jest najlepszą wykładnią prawa

Paremie na P

Pacta sunt servanda – Umów należy dotrzymywać

Par in parem non habet imperium – Równy nie ma władzy nad równym

Parvi sunt foris arma, nisi est consilium domi – Mało wart oręż poza granicami, jeśli brak rządu w kraju (w domu)

Pax vel iniusta utilior est quam iustissimum bellum – Pokój nawet niesprawiedliwy jest pożyteczniejszy niż niesprawiedliwa wojna

Pecunia non olet – Pieniądze nie śmierdzą

Per fas net nefas – Wszelkimi środkami godziwymi i niegodziwymi

Perdidisse honeste mallem quam accepisse jupiter – Wolałbym godnie stracić, niż haniebnie zyskać

Periculum in mora – Niebezpieczeństwo w zwłoce

Placuit in omnibus rebus praecipuam esse iustitiae aequitatisque quam stricti iuris rationem – We wszystkich sprawach powinna mieć pierwszeństwo zasada sprawiedliwości i słuszności nad zasadą ścisłego prawa

Poena constituitur in emendationem hominum – Kara ustanowiona jest w celu poprawienia ludzi

Primum non nocere – Po pierwsze nie szkodzić

Principes mortales, res publica aeterna – Władcy śmiertelni, państwo wieczne

Prior tempore potior iure – Pierwszy w czasie lepszy w prawie

Prior tempore, potrior iure – Pierwszy w czasie, lepszy w prawie

Probatio vincit praesumptionem – Dowód obala domniemanie

Prohibenda est ira in puniendo – Przy wymierzeniu kary należy powściągnąć gniew

Publicum ius est, quod ad statum rei Romanae spectat; privatum, quod ad singulorum utilitatem: sunt enim quaedam publice utilia, quaedam privatim – Prawem publicznym jest to, które dotyczy spraw państwa rzymskiego, prywatnym zaś to, które ma na względzie korzyść jednostek: są bowiem pewne rzeczy użyteczne dla ogółu, inne zaś dla osób prywatnych

Paremie na Q

Qualis mater, talis filia – Jaka matka, taka córka

Qualis vita, et mors ita – Jakie życie, taka śmierć

Quando aliquid prohibetur, prohibetur et omne, per quod devenitur ad illud – Gdy coś jest zakazane, zakazane jest wszystko co do tego zmierza (uzasadnienie karalności usiłowania)

Quest vita, et mors ita – Jakie życie taka śmierć

Qui accusare volunt, probationes habere debent – Kto chce oskarżać powinien mieć dowód

Qui curat, non curatur – Kto (sam) podlega pieczy, nie może sprawować opieki (nad inną osobą)

Qui errat consentire non videtur – Kto błądzi, ten nie wyraża zgody

Qui finem vult idem vult ad finem necesaria – Kto chce celu, chce również tego, co jest konieczne aby go osiągnąć

Qui licet quod est plus utique quod est minus – Kto może więcej, ten może i mniej

Qui munus publice mandatum accepta pecunia reperunt, crimine repetundarum postulantur – Dopuszcza się zdzierstwa ten, kto sprawując funkcję publiczną przyjmuje pieniądze od zainteresowanych

Qui non appellat, approbare videtur sententiam – Kto się nie odwołuje, ten akceptuje wyrok

Qui non facit quod facere debet, videtur facere adversarus ea, quia non facit – Jeżeli ktoś nie czyni tego, co czynić powinien uważa się, że czyni przeciwnie, ponieważ nie czyni

Qui non negat, fatetur – Kto nie zaprzecza, ten się przyznaje

Qui peccet ebrius, laut sobrius – Kto grzeszy będąc pijany, niech płaci trzeźwy

Qui scribit, bis legit – Kto pisze, ten jakby dwa razy czytał

Qui tacet, consentire videtur [ ubi loqui potuit debuit] – Kto milczy, ten zdaje się zgadzać [gdy ktoś mógł i powinien był mówić]

Qui vult decipi, decipiatur – Kto chce być oszukany, niech nim będzie

Quid est enim civitas nisi iuris societas civium – Czym jest bowiem państwo, jeśli nie opartym na prawie związkiem obywateli

Quisque praesumitur bonus, donec probetur contrarium – Domniemywa się, że każdy działa w dobrej wierze (uchodzi za prawego), dopóki nie udowodni (mu) się czegoś przeciwnego

Quod ab initio vitiosum est, non potest tractu temporis convalescere – To, co od początku jest wadliwe, nie może być uzdrowione z upływem czasu

Quod ad ius naturalre attinet, omnes homines aequales sunt – Zgodnie z prawem naturalnym wszyscy ludzie są równi

Quis custodiet ipsos custodes – Kto upilnuje samych strażników?

Quod differtur, non aufertur – Co się odwlecze to nie uciecze

Quot generationes, tot gradus  – Ile urodzeń, tyle stopni

Quod initio vitiosum est, non potest tractu temporis convalescere – To co od początku jest wadliwe, nie może być uzdrowione przez sam upływ czasu

Quod lege non prohibitum, licitum est – Czego prawo nie zakazuje, jest dozwolone

Quod non est in actis, non est in mundo – Czego nie ma w aktach, nie ma na świecie (jest bez znaczenia dla sędziego)

Quod non est licitum necessitas facit licitum – Konieczność robi z czynu niedozwolonego czyn dozwolony

Quod omnes similiter tangit, ab omnibus comprobetur – Co wszystkich jednakowo dotyczy, winno być przez wszystkich zatwierdzone

Quod principi placuit, legis habet vigorem – Co podoba się cesarzowi, zyskuje moc prawa

Quod universitati deberur, singulis non debetur – Co należy się wspólnocie, nie należy się jej członkom

Paremie na R

Ratihabitio madato comparatur – Zatwierdzenie równa się zleceniu

Ratio (legis) est anima legis – Uzasadnienie (podstawa, sens) (ustawy) jest duszą ustawy

Rebus sic stantibus [omnis contractus intelligitur] – Każda umowa obowiązuje na warunkach z momentu jej zawarcia

Reformatio in peius iudici appellato non licet – Sędziemu apelacyjnemu nie wolno zmieniać wyroku na niekorzyść odwołującego się

Res inter alios acta nocere non debet – Czynność dokonana między określonymi osobami nie powinna szkodzić innym

Res iudicata pro veritate accipitur – Prawomocny wyrok przyjmuje się za prawdę

Res nullius cedit primo occupanti – Rzecz niczyja staje się własnością tego, który ja pierwszy zagarnął (zawłaszczył)

Reus excipiendo fit actor – Pozwany w zakresie zarzutu procesowego staje się powodem

Paremie na S

Salus populi suprema lex esto – Dobro ludu niechaj będzie najwyższym prawem

Salus rei publicae suprema lex esto – Dobro Rzeczypospolitej niech będzie najwyższym prawem

Satius enim esse impunitum relinqui facinus nicentis quam innocentem damnari – Lepiej pozostawić bezkarnym występek złoczyńcy, niż skazać niewinnego

Scientia nobilitat – Wiedza uszlachetnia

Scio me nihil scire – Wiem, że nic nie wiem

Scire leges non hoc est verba earum tenere, sed vim ac potestatem – Znajomość praw polega nie na pamiętaniu ich dosłownie, ale na umiejętności stosowania ich sensu (treści i mocy prawnej)

Secundum naturam est commoda cuiusque rei eum sequi, quem seuentur incommoda – Naturalne jest, aby ten czerpał korzyści z rzeczy, kto ponosi związane z nią ciężary

Semel heres semper heres – Kto raz zostanie dziedzicem pozostaje nim na zawsze

Semel heres, semper heres – Kto raz został spadkobiercą, jest nim na zawsze

Sententia facit ius – Prawomocny wyrok stanowi prawo (obowiązuje)

Sententia facit ius inter partes – Wyrok tworzy prawo między stronami

Sensum, non verba spectamus – Patrzymy na sens a nie na słowa

Servitus in faciendo consistere nequit – Służebność nie może polegać na działaniu

Servitutibus civiliter utendum est – Służebności należy wykonywać oględnie

Si in ius vocat, ito – Kto został wezwany przed sąd, niech się stawi

Silent leges inter arma – Milkną prawa w szczęku broni

Singularia non sunt extendenda – Nie należy rozszerzać wyjątków

Societas delinquare non potest – Stowarzyszenie nie może dopuścić się wykroczenia

Socii mei socius non est socius meus – Wspólnik mojego wspólnika nie jest moim wspólnikiem

Sola cogitatio furti faciendi non facit furem – Sam zamiar popełnienia kradzieży nie czyni jeszcze złodziejem

Suaviter in modo, fortier in re – Delikatnie co formy, mocno co do treści

Summum ius summa iniuria – Najwyższe prawo (może stać się) najwyższym bezprawiem

Superficies solo cedit – To, co jest na powierzchni (przypada właścicielowi) gruntu

Superficies solo cedit – To, co znajduje się na powierzchni gruntu, staje się jego częścią składową

Paremie na T

Tam de se iudex iudicat, quam de reo – Sędzia wydaje wyrok tak co do siebie, jak i co do pozwanego

Tertium non datur – Nie ma trzeciego wyjścia (rozwiązania)

Testamentum ambulatoria est enim voluntas defuncti usque ad vitae supremum exitum – Testament zmienną jest bowiem wolą zmarłego aż do samego kresu życia

Testibus, non testimoniis creditur – Należy wierzyć świadkom, a nie (ich) zeznaniom

Testis de visu praeponderat aliis – Świadek z widzenia jest więcej wart od innych

Testis unus testis nullus – Jeden świadek, żaden świadek

Tres faciunt collegium – Trzy osoby tworzą stowarzyszenie (Trzech stanowi zespół)

Tutor rem pupili emere non potest – Opiekun nie może kupować rzeczy podopiecznego

Paremie na U

Ubi culpa est, ibi poena subesse debet – Gdzie jest wina, tam powinna być kara

Ubi eadem legis ratio, ibi eadem legis dispositio – Gdzie taki sam sens ustawy (podstawa prawna), tam takie samo postanowienie ustawy (taka sama norma)

Ubi est confessio, ibi est remissio – Gdzie jest przyznanie się, tam i przebaczenie

Ubi ius, ibi onus – Gdzie prawo tam i obowiązek

Ubi ius, ibi remedium – Tam gdzie jest uprawnienie, jest środek do jego urzeczywistnienia

Ubi lex non distinuit, nec nos distinguere debemus – Tam gdzie ustawa nie rozróżnia, nie powinniśmy rozróżniać

Ubi lex, ibi poena – Gdzie prawo tam i kara

Ubi non est culpa, ibi non est delictum – Gdzie brak winy tam nie ma przestępstwa

Ubi periculum, ibi lex – Gdzie jest niebezpieczeństwo, tam jest i ustawa

Ubi societas, ibi ius – Gdzie społeczność, tam prawo

Unus testis, nullus testis – Jeden świadek to żaden świadek

Utile per inutile non vitiatur – To, co jest właściwe nie jest obciążone wadą tego, co niewłaściwe

Paremie na V

Vanae voces populi non sunt audiendae – Nie należy dawać posłuchu czczym głosom tłumu (ludu)

Venire contra factum proprium nemini licet – Nie wolno występować przeciwko temu, co wynika z własnych czynów

Verba volant, scripta manet – Słowa ulatują, pismo pozostaje

Vim vi repellere licet – Siłę wolno odeprzeć siłą

Vis maior cui humana infirmitas resistere non potest – Siła wyższa, której słabość nie jest w stanie się oprzeć

Vita brevis, ars longa, occasio praeceps, experimentum periculosum, iudicium difficile – Życie krótkie, sztuka długa, okazja ulotna, doświadczenie niebezpieczne, sąd niełatwy

Volenti non fit iniuria – Chcącemu nie dzieje się krzywda

Voluptatis vel affectionis aestimatio non habebitur – Przyjemność lub uczucie nie są szacowane w pieniądzu